Linux Dosya Sistemi: Yapısı ve Yönetimi Rehberi

Linux'ta her şey dosyadır. Metin belgelerinden donanım aygıtlarına, dizinlerden çalışan process'lere kadar sistem her şeyi dosya olarak ele alır. Bu felsefe Unix'ten miras kalmış ve Linux'un güçlü esnekliğinin temelini oluşturur.

Linux Dosya Sistemi Nedir?

Dosya sistemi, verilerin diskte nasıl organize edildiğini ve erişildiğini belirleyen yapıdır. Dosya isimleri, konumları, erişim izinleri ve metadata bilgilerini yönetir.

Linux, farklı dosya sistemi türlerini destekler. Her birinin kendine özgü özellikleri, avantajları ve kullanım alanları vardır.

Dosya Sistemi Türleri

Ext4

Linux'un varsayılan dosya sistemi. Ext3'ün geliştirilmiş versiyonu.

Özellikler: Maksimum dosya boyutu: 16 TB Maksimum bölüm boyutu: 1 EB (exabyte) Journaling desteği: Veri kaybını önler Geriye dönük uyumluluk: Ext2 ve Ext3 ile uyumlu

Kullanım alanı: Masaüstü sistemler, sunucular, genel amaçlı kullanım. Kararlı ve yaygın destek.

XFS

SGI tarafından geliştirilen, yüksek performanslı dosya sistemi.

Özellikler: 64-bit adresleme Büyük dosyalar için optimize Paralel I/O desteği Çevrimiçi defragmentasyon

Kullanım alanı: Büyük dosyalar, medya sunucuları, veritabanları. Red Hat Enterprise Linux 7'den itibaren varsayılan.

Btrfs

Oracle tarafından geliştirilen modern dosya sistemi.

Özellikler: Copy-on-Write (COW): Veri bütünlüğü sağlar Anlık görüntüler (snapshots): Sistem yedeği için ideal Dahili RAID desteği Şeffaf sıkıştırma Alt hacim (subvolume) desteği

Kullanım alanı: Gelişmiş özellikler gerektiren sistemler, openSUSE ve Fedora'da varsayılan.

ZFS

Sun Microsystems tarafından geliştirilen kurumsal sınıf dosya sistemi.

Özellikler: Veri bütünlüğü doğrulaması Dahili RAID-Z Anlık görüntüler ve klonlama Sıkıştırma ve tekilleştirme

Kullanım alanı: Veri depolama sunucuları, NAS sistemleri. Ubuntu'da opsiyonel destek.

F2FS

Samsung tarafından flash depolama için optimize edilmiş dosya sistemi.

Kullanım alanı: SSD'ler, SD kartlar, mobil cihazlar.

Linux Dizin Hiyerarşisi

Linux'ta tüm dosyalar kök dizinden (/) başlayan hiyerarşik yapıda organize edilir. Bu yapı Filesystem Hierarchy Standard (FHS) tarafından tanımlanmıştır.

Kök Dizini (/)

Tüm dosya sisteminin başlangıç noktası. Diğer tüm dizinler buradan dallanır.

/bin

Temel kullanıcı komutları. ls, cp, mv, cat gibi komutlar burada bulunur. Tüm kullanıcılar tarafından erişilebilir.

/sbin

Sistem yönetim komutları. fdisk, ifconfig, reboot gibi. Genellikle root yetkisi gerektirir.

/boot

Önyükleme dosyaları. Linux çekirdeği (vmlinuz), initramfs ve GRUB yapılandırması burada.

/dev

Aygıt dosyaları. Linux her donanımı dosya olarak temsil eder.

/dev/sda: İlk SATA/SCSI disk /dev/sda1: İlk diskin birinci bölümü /dev/tty: Terminal aygıtları /dev/null: Çöp kutusu, yazılanlar kaybolur /dev/zero: Sıfır bayt üretir

/etc

Sistem yapılandırma dosyaları.

/etc/passwd: Kullanıcı hesapları /etc/shadow: Şifreli parolalar /etc/fstab: Disk bağlama yapılandırması /etc/hosts: Yerel DNS kaydı /etc/ssh/: SSH yapılandırması /etc/nginx/: Nginx yapılandırması

/home

Kullanıcı ana dizinleri. Her kullanıcının kendi klasörü burada oluşturulur.

/home/ahmet /home/mehmet

/lib ve /lib64

Paylaşılan kütüphane dosyaları. Programların çalışması için gereken .so dosyaları.

/media

Çıkarılabilir medya bağlama noktası. USB bellekler, DVD'ler otomatik olarak buraya bağlanır.

/mnt

Geçici bağlama noktası. Manuel olarak disk veya ağ paylaşımı bağlamak için kullanılır.

/opt

Üçüncü parti uygulamalar. Dağıtım dışı yazılımlar buraya kurulabilir.

/proc

Sanal dosya sistemi. Çalışan sistem ve process bilgilerini içerir.

/proc/cpuinfo: CPU bilgisi /proc/meminfo: Bellek bilgisi /proc/[PID]/: Process bilgileri

/root

Root kullanıcısının ana dizini. Normal kullanıcılardan ayrı tutulur.

/run

Çalışma zamanı verileri. Sistem başlangıcından bu yana oluşturulan geçici dosyalar.

/srv

Servis verileri. Web sunucusu, FTP sunucusu dosyaları için önerilen konum.

/sys

Sanal dosya sistemi. Çekirdek ve donanım bilgilerine erişim sağlar.

/tmp

Geçici dosyalar. Sistem yeniden başlatıldığında temizlenir. Tüm kullanıcılar yazabilir.

/usr

Kullanıcı programları ve verileri.

/usr/bin: Kullanıcı komutları /usr/sbin: Sistem yönetim komutları /usr/lib: Kütüphaneler /usr/share: Paylaşılan veriler /usr/local: Yerel kurulumlar

/var

Değişken veriler.

/var/log: Sistem logları /var/www: Web sunucusu dosyaları /var/mail: E-posta /var/cache: Önbellek dosyaları

Disk Yönetimi

Disk Bilgisi

Diskleri listeleme:

lsblk

Disk kullanımı:

df -h

Dizin boyutu:

du -sh /home

Disk Bölümlendirme

fdisk ile bölüm oluşturma:

sudo fdisk /dev/sdb

Bölümleri listeleme:

sudo fdisk -l

Dosya Sistemi Oluşturma

Ext4 oluşturma:

sudo mkfs.ext4 /dev/sdb1

XFS oluşturma:

sudo mkfs.xfs /dev/sdb1

Disk Bağlama (Mount)

Geçici bağlama:

sudo mount /dev/sdb1 /mnt/disk

Bağlantıyı kesme:

sudo umount /mnt/disk

Kalıcı Bağlama (fstab)

/etc/fstab dosyası disk bağlamalarını kalıcı yapar.

Örnek satır:

/dev/sdb1 /mnt/veri ext4 defaults 0 2

UUID ile (önerilen):

UUID=xxxx-xxxx /mnt/veri ext4 defaults 0 2

UUID öğrenme:

sudo blkid

fstab değişikliğini test etme:

sudo mount -a

Dosya İzinleri

Linux'ta her dosyanın sahibi, grubu ve erişim izinleri vardır.

İzin Türleri

r (read): Okuma - 4 w (write): Yazma - 2 x (execute): Çalıştırma - 1

Kullanıcı Kategorileri

u (user): Dosya sahibi g (group): Grup üyeleri o (others): Diğer kullanıcılar

İzinleri Görüntüleme

ls -l dosya.txt -rw-r--r-- 1 ahmet users 1024 Mar 1 10:00 dosya.txt

İlk karakter: Dosya türü (- dosya, d dizin, l sembolik link) Sonraki 9 karakter: İzinler (3'er gruplar halinde owner, group, others)

İzin Değiştirme

Sembolik gösterim:

chmod u+x dosya.sh # Sahibine çalıştırma izni ekle

chmod go-w dosya.txt # Grup ve diğerlerinden yazma iznini kaldır

chmod a+r dosya.txt # Herkese okuma izni ekle

Sayısal gösterim:

chmod 755 script.sh # rwxr-xr-x

chmod 644 dosya.txt # rw-r--r--

chmod 600 gizli.txt # rw-------

Sahiplik Değiştirme

chown ahmet dosya.txt chown ahmet:grup dosya.txt chown -R ahmet:grup dizin/

Link Türleri

Hard Link

Aynı inode'a işaret eden farklı isim. Dosya silinse bile veri korunur.

ln dosya.txt link.txt

Sembolik (Soft) Link

Başka bir dosyaya işaret eden kısayol.

ln -s /path/to/dosya link

Sembolik linkler daha esnektir, dizinlere ve farklı dosya sistemlerine link oluşturulabilir.

Dosya Sistemi Bakımı

Dosya Sistemi Kontrolü

Ext4 için:

sudo fsck.ext4 /dev/sdb1

XFS için:

sudo xfs_repair /dev/sdb1

Disk bağlı değilken çalıştırın.

Disk Alanı Temizleme

Büyük dosyaları bulma:

find / -type f -size +100M

Eski log dosyalarını temizleme:

sudo journalctl --vacuum-time=7d

Paket önbelleğini temizleme:

sudo apt clean

Sonuç

Linux dosya sistemi yapısını anlamak sistem yönetimi için temeldir. Dizin hiyerarşisi, dosya izinleri ve disk yönetimi günlük işlerin ayrılmaz parçası.

Ext4 çoğu kullanım için yeterli ve kararlı. Gelişmiş özellikler gerekiyorsa Btrfs veya ZFS değerlendirilebilir. Büyük dosya sunucuları için XFS güçlü bir seçenek.

İzinleri doğru ayarlamak güvenlik için kritik. En az yetki prensibiyle çalışın, gerekmedikçe root kullanmayın.