En İyi Reklam Engelleyici Eklentiler: Karşılaştırma

Bir haber sitesine girip sayfanın üçte birinin reklam, video reklamı ve takip pikselinden oluştuğunu görünce reklam engelleyici arayışı genelde orada başlıyor. Reklam engelleyiciler artık yalnızca görsel rahatsızlığı gidermiyor; sayfa yükleme süresini kısaltıyor, mobil veri tüketimini azaltıyor ve kötü amaçlı reklam ağlarına karşı bir tampon görevi görüyor. Hangi eklentinin size uyduğunun tek bir cevabı yok, çünkü uBlock Origin ile Privacy Badger tamamen farklı felsefelerle çalışıyor.

Bu yazı filtre listelerinin arkasındaki mantıktan başlayıp en çok kullanılan dört eklentiyi kaynak tüketimi, gizlilik yaklaşımı ve kullanım kolaylığı açısından karşılaştırıyor. Mobil tarafta DNS tabanlı engellemenin uygulama içi reklamlara nasıl etki ettiğine ve reklam engellemenin site sahipleri için yarattığı gelir ikilemine de yer veriyor.

Reklam engelleyiciler teknik olarak nasıl çalışır

Bir sayfa açıldığında tarayıcı, o sayfanın ihtiyaç duyduğu her görseli, betiği ve iframe'i ayrı ayrı istek olarak sunucudan çeker. Reklam engelleyici bu isteklerin hedef adresini, bilinen reklam ve izleyici sunucularının adreslerini içeren filtre listeleriyle karşılaştırır. Adres listede varsa istek ağa çıkmadan durdurulur; sayfa reklamı hiç indirmez, dolayısıyla hiç göstermez.

Bu listeler elle değil, topluluk tarafından sürekli güncellenen kurallarla tutulur. EasyList bunların en yaygın kullanılanıdır; yüz binlerce satır kural içerir ve yeni bir reklam ağı ortaya çıktıkça güncellenir. Eklenti tarafında yapılması gereken tek şey bu listeleri güncel tutmaktır; çoğu eklenti bunu arka planda otomatik yapar.

Eklentiler bu işi tarayıcının resmi eklenti API'leri üzerinden yapar; sayfa içeriğini değiştirme yetkisini bu API'lerden alır. Chromium tabanlı tarayıcılarda ve Firefox'ta eklenti mimarisinin nasıl işlediği Mozilla'nın geliştirici dokümantasyonunda ayrıntılı biçimde anlatılıyor. Microsoft Edge özelinde eklenti geliştirme ve dağıtım süreçleri de Microsoft'un resmi Edge dokümantasyonunda yer alıyor.

İki farklı teknik iş başındadır. Ağ düzeyinde engelleme, isteği daha gönderilmeden keser: eklenti, EasyList gibi filtre listelerindeki desenlerle eşleşen adreslere yapılan istekleri iptal eder, dolayısıyla reklam sunucusuna hiç bağlanılmaz ve o veri hiç indirilmez. Kozmetik gizleme ise farklıdır; içerik zaten indirilmiştir ve eklenti yalnız sayfaya CSS kuralı ekleyip ilgili alanı gizler. Sayfada reklamın yerinde boşluk kalıyorsa çalışan şey ikincisidir.

Tarayıcıların eklenti altyapısındaki değişiklik bu dengeyi etkiledi. Chrome'un yeni eklenti sürümünde eklentiler istekleri kendi kodlarıyla tek tek inceleyip engelleyemiyor; bunun yerine tarayıcıya önceden bildirilmiş kural listeleri veriyorlar ve kural sayısı sınırlı. Firefox eski yöntemi desteklemeye devam ettiği için filtre esnekliği orada daha geniş.

uBlock Origin ve AdBlock ailesi arasındaki fark

uBlock Origin'i diğerlerinden ayıran şey pazarlama söylemi değil, mühendislik tercihidir. Filtre eşleştirme motoru, aynı anda onlarca liste yüklüyken bile düşük bellek ve işlemci payıyla çalışacak şekilde yazılmıştır. Eski bir dizüstü bilgisayarda ya da açık sekme sayısı yirmiyi geçtiğinde bu fark gerçekten hissedilir. Açık kaynaklı olması, isteyen herkesin kod tabanını inceleyip gizli bir veri toplama davranışı olmadığını doğrulayabilmesi anlamına gelir.

Kurulum sonrası varsayılan ayarlarla hiçbir ek işlem yapmadan iyi çalışır, bu yönüyle yeni başlayan kullanıcıya da uygundur. Asıl güç ise ileri düzey kullanıcıya sunulan kontroldedir: dinamik filtreleme paneli, üçüncü taraf betikleri site bazında ayrı ayrı açıp kapatmaya izin verir. uBlock Origin'in yönetim panelinden hangi listelerin etkin olduğu görülebilir, belirli siteler beyaz listeye eklenebilir ve engelleme davranışı sekme bazında değiştirilebilir.

İsimleri birbirine yakın olsa da AdBlock ve Adblock Plus birbirinden bağımsız geliştiricilere ait, ayrı kod tabanlarına sahip eklentilerdir. İkisi de kurulumdan hemen sonra ek yapılandırma istemeden çalışır; bu da teknik detaylarla uğraşmak istemeyen kullanıcılar için avantajlıdır. İkisinin de ortak özelliği "kabul edilebilir reklamlar" programıdır. Belirli boyut ve yerleşim kurallarına uyan, sayfayı kaplamayan reklamlar bu programla varsayılan olarak gösterilir. Tam engelleme isteyen kullanıcı bu seçeneği ayarlardan kapatabilir.

Gizlilik odaklı eklentiler nasıl farklı çalışır

Privacy Badger, reklam engelleyicilerin çoğundan farklı bir yöntem izler. Sabit bir liste yüklemek yerine, hangi üçüncü taraf betiklerin kullanıcıyı birden fazla sitede takip ettiğini kendisi gözlemleyerek öğrenir. Bir alan adı, ziyaret edilen farklı sitelerde tekrar tekrar izleme girişiminde bulunduğunda Privacy Badger onu otomatik olarak engellemeye başlar. Önceden tanımlı bir kural listesine bağımlı olmadığı için yeni ve az bilinen izleyicilere karşı da işe yarar.

İzleyici betikleri arka planda çalışır ve genelde görünmez. Hangi sayfaların gezildiğini, orada ne kadar süre kalındığını ve hangi bağlantılara tıklandığını kaydeder. Bu veri, siteler arasında kullanıcıyı tanıyan bir reklam profili oluşturmak için kullanılır. Gizlilik odaklı bir eklenti bu takip zincirini engellediğinde yalnızca reklam görünmez olmaz, dijital ayak izi de gerçek anlamda küçülür.

Deneyimli kullanıcıların çoğu, uBlock Origin gibi kapsamlı bir engelleyiciyi Privacy Badger gibi davranış tabanlı bir araçla birlikte çalıştırır. İkisi farklı katmanlarda iş görür: biri liste eşleştirmesiyle bilineni durdurur, diğeri yeni ortaya çıkan izleme davranışını yakalar. Tek dezavantajı, çok sayıda eklentinin bazen aynı betiği iki kez engellemeye çalışıp sayfa düzenini bozabilmesidir; bu yüzden iki üç eklentiyi aşmamak makul bir sınırdır.

Mobilde reklam engelleme hangi yollarla yapılır

Masaüstünde eklenti kurmak kolaydır, ama telefonda işler biraz farklı ilerler; çünkü her mobil tarayıcı eklenti desteği sunmaz. Bazı mobil tarayıcılar reklam engellemeyi doğrudan tarayıcının kendisine gömerek çözer; bu durumda ek bir kurulum yapmadan temiz bir görünüm elde edilir. Eklenti desteği olan tarayıcılarda ise masaüstündekine benzer şekilde uBlock Origin gibi araçlar kurulabilir.

Üçüncü yöntem, cihaz seviyesinde çalışan DNS tabanlı engellemedir. Bu yaklaşımda cihazın tüm ağ trafiği, reklam sunucularını tanıyan bir DNS servisi üzerinden geçer; istek sunucuya ulaşmadan filtrelenir. DNS tabanlı çözümün avantajı yalnızca tarayıcıyı değil telefondaki uygulamaları da kapsamasıdır, çünkü uygulama içi reklamların çoğu da aynı sunuculardan beslenir.

Hangi yöntemin uygun olduğu işletim sistemine ve kullanılan tarayıcıya göre değişir:

• Gömülü tarayıcı engelleme: ek kurulum istemez, ama yalnızca o tarayıcıda geçerlidir.
• Eklenti tabanlı engelleme: masaüstündekine en yakın kontrolü sağlar, sadece destekleyen tarayıcılarda çalışır.
• DNS tabanlı engelleme: hem tarayıcıyı hem uygulama içi reklamları kapsar, bazı uygulamaların çalışmasını aksatabilir.
• VPN tabanlı filtre uygulamaları: DNS yöntemine yakın bir kapsam sunar, pil tüketimini artırabilir.

Doğru yöntem seçildiğinde fark hemen hissedilir. Sayfalar daha hızlı açılır, sınırlı veri paketi daha uzun sürede tükenir ve pil tüketimi bir miktar azalır.

Mobilde üç ayrı yol vardır ve kapsamları farklıdır. Birincisi engelleme özelliği yerleşik gelen tarayıcılardır; yalnız o tarayıcıdaki sayfaları etkiler, uygulamalara karışmaz. İkincisi iOS'ta içerik engelleyici uygulamalardır; Ayarlar → Uygulamalar → Safari → Uzantılar yolundan etkinleştirilir ve yine yalnız Safari'yi kapsar. Üçüncüsü cihaz genelinde çalışan tek yöntemdir: alan adı düzeyinde filtreleme. Telefonun özel DNS ayarına (Android'de Ayarlar → Ağ ve internet → Özel DNS) filtreleyen bir sunucu adresi girildiğinde uygulamalar dâhil tüm trafikteki reklam alan adları çözümlenmez.

Alan adı düzeyindeki yöntemin sınırı şudur: reklam, içeriğin geldiği alan adının kendisinden sunuluyorsa engellenemez, çünkü o alan adını engellemek sitenin kendisini de engeller. Aynı sebeple video platformlarındaki reklamlar bu yöntemle kaldırılamaz.

Eklenti seçerken nelere bakmak gerekir

Seçimde ilk bakılması gereken şey kaynak kullanımıdır. Çok sayıda liste birden yükleyen bazı eklentiler dikkat çekici miktarda bellek harcayabilir; uBlock Origin gibi verimlilik önceliğiyle yazılmış araçlar bu konuda net bir fark yaratır. Eski donanımlarda ya da çok sekmeyle çalışırken bu fark performansı doğrudan etkiler.

Şeffaflık da önemli bir ölçüttür. Bir reklam engelleyici, ziyaret edilen her sayfanın içeriğine erişebilen bir eklentidir; bu yüzden kaynağı belirsiz bir eklenti kurmak, çözülmek istenen sorundan daha büyük bir gizlilik riski doğurabilir. Açık kaynaklı eklentiler bu noktada avantajlıdır, çünkü kod tabanı herkese açıktır ve gizli bir davranış olup olmadığı bağımsız kişilerce denetlenebilir. Popüler eklentilerin sahte kopyaları eklenti mağazalarında zaman zaman görülür; kurulumun her zaman resmi mağaza üzerinden ve doğrulanmış geliştiriciden yapılması gerekir.

Dört eklenti yan yana konduğunda tercih genelde şu tabloya indirgenir:

Gelir ikilemi, performans kazancı ve güvenlik

Bir sitenin ücretsiz içerik sunabilmesinin en yaygın yolu reklam gelirdir. Reklamlar toptan engellendiğinde, düzenli okunan bir sitenin geliri de kesilmiş olur; bu, özellikle desteklenmek istenen küçük yayıncılar için gerçek bir ikilemdir. Bu ikilemi çözmenin pratik yolu, değer verilen siteleri beyaz listeye eklemektir; böylece o sitede reklamların gösterilmesine izin verilerek yayıncı desteklenir.

Modern bir haber sayfasında reklam ve izleyici betikleri, toplam veri boyutunun önemli bir kısmını oluşturabilir. Bu içerik hiç indirilmediğinde sayfa gözle görülür şekilde daha hızlı açılır ve sınırlı veri paketi daha uzun sürede tükenir. Pil tüketimi de bu betiklerin arka planda çalışmaması sayesinde bir miktar düşer.

Güvenlik tarafında öne çıkan risk, meşru reklam ağları üzerinden dağıtılan kötü amaçlı reklamlardır; bu duruma "malvertising" deniyor. Bu reklamlar kullanıcıyı sahte bir siteye yönlendirmeye ya da fark ettirmeden zararlı bir dosya indirtmeye çalışabilir. Reklam engelleyici bu içeriğin hiç yüklenmesine izin vermediği için, sayfa açıldığında zaten devrede olan bir koruma katmanı sağlamış olur.

Kurulumu tamamladıktan sonra tek başına yeterli olmayan bir adım kalır: eklentiyi güncel tutmak. Filtre listeleri her hafta değişir, reklam ağları düzenli olarak yeni bir atlatma yöntemi dener. Eklentinin otomatik güncelleme ayarı kapalıysa bu korumanın önemli bir kısmı zamanla etkisini yitirir.

Yazan Celil Uyanikoglu

Bilgisayar mühendisiyim; 25 yılı aşkın süredir bilgi işlem sektörünün içindeyim. Bu blogu 2020'de, işimde her gün karşılaştığım sorunların çözümlerini bir yere yazmak için açtım: Linux, güvenlik, tarayıcılar, yapay zeka araçları. Yazdığım her rehberi önce kendi bilgisayarımda ya da sunucumda deniyorum; çalıştığını görmediğim adımı yayınlamam. Hatalı ya da eskimiş bir şey görürsen iletişim sayfasından yaz — düzeltirim.