Linux Performans İzleme ve Optimizasyon Rehberi

Sunucu yavaşladığında sorunun kaynağını hızla tespit edebilmek, bir sistem yöneticisinin en temel becerileri arasındadır. CPU doygunluğu mu, bellek baskısı mı, disk I/O tıkanıklığı mı, ağ gecikme mi — her biri farklı araçlarla teşhis edilir.

CPU Kullanımı

# Anlık
top                              # temel izleyici
htop                             # renkli gelişmiş (sudo apt install htop)

# Süreç bazında CPU
ps aux --sort=-%cpu | head -11

# Detaylı CPU istatistikleri
mpstat 1 5      # her saniye, 5 örnek (sysstat paketi)
mpstat -P ALL 1 # her çekirdek ayrı

CPU istatistiklerinde kritik alanlar: us (kullanıcı alanı), sy (çekirdek), wa (I/O bekleme — yüksekse disk sorunu), st (sanallaştırma ortamında çalınan zaman).

Bellek Kullanımı

free -h                          # RAM ve swap durumu
vmstat 1 5                       # bellek, swap, CPU, I/O özeti
cat /proc/meminfo                # ayrıntılı bellek bilgisi

# En çok bellek kullanan süreçler
ps aux --sort=-%mem | head -11

free çıktısındaki "available" sütunu gerçek kullanılabilir belleği gösterir; "used" değeri yanıltıcı olabilir çünkü Linux boş belleği önbellek olarak kullanır.

Disk I/O

iostat 1 5               # disk I/O istatistikleri (sysstat)
iostat -x 1              # genişletilmiş: %util, await, iops
iotop                    # süreç bazında I/O (sudo apt install iotop)

# Disk kullanımı
df -h
du -sh /var/log/         # dizin boyutu
du -h --max-depth=1 / | sort -rh | head -10

%util değeri yüzde 70'i sürekli geçiyorsa disk I/O tıkanıklığı yaşıyorsunuzdur. await ortalama I/O bekleme süresini ms cinsinden gösterir.

Ağ Performansı

iftop                    # arayüz bazında gerçek zamanlı trafik
nethogs                  # süreç bazında bant genişliği
ss -s                    # bağlantı istatistikleri özeti
ss -tuln                 # dinleyen portlar

netstat -i               # arayüz hata istatistikleri

Sistem Geneli İzleme

vmstat 1 10              # sistem özeti (süreçler, bellek, swap, I/O, CPU)
sar -u 1 5               # CPU geçmişi (sysstat)
sar -r 1 5               # bellek geçmişi
sar -d 1 5               # disk I/O geçmişi

Load Average

Load average sistemin son 1, 5 ve 15 dakikadaki ortalama yükünü gösterir:

uptime
cat /proc/loadavg

Değerleri CPU çekirdeği sayısıyla karşılaştırın: 4 çekirdekli sistemde load average 4.0 yüzde 100 kullanım demektir. Sürekli çekirdek sayısının üzerindeyse kaynak yetersiz kalıyor.

Performans Sorunlarını Teşhis Etme

Sorun geldiğinde şu sırayla kontrol edin:

1. top veya htop ile CPU ve bellek kullanan süreci bulun.
2. iostat -x 1 ile disk tıkanıklığı var mı kontrol edin.
3. free -h ile bellek ve swap kullanımına bakın; swap aktif kullanılıyorsa RAM yetersiz.
4. ss -s ile ağ bağlantı sayısını kontrol edin; TIME_WAIT birikiyorsa soket tükenimi olabilir.
5. journalctl -p err --since "1 hour ago" ile son hataları görün.

Temel Optimizasyon Adımları

Swap Kullanımını Azaltma

cat /proc/sys/vm/swappiness    # varsayılan genellikle 60
sudo sysctl -w vm.swappiness=10
# Kalıcı:
echo "vm.swappiness=10" | sudo tee /etc/sysctl.d/99-swappiness.conf

Gereksiz Servisleri Kapatma

systemctl list-units --type=service --state=running
sudo systemctl disable --now cups.service    # yazıcı servisi, sunucuda gereksiz

OOM Killer Log'larını Kontrol Etme

dmesg | grep -i "oom"
journalctl -k | grep -i "out of memory"

OOM killer bir süreci sonlandırdıysa sistemde bellek tükenmesi yaşanıyordur; RAM eklemek veya bellek sızdıran süreci düzeltmek gerekir.

Yazan Celil Uyanikoglu

25 yıldır bilgi işlem piyasasında farklı dallarda uzmanlaşan bir Bilgisayar Mühendisi